मंगलवार, 1 जून 2021

न्यायात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः



(न निश्चितार्थाद् विरमन्ति धीराः)

    निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु
        लक्ष्मी: समाविशतु गच्छतु वा यथेच्छम् ।
    अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा 
        न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥

    इयं भर्तृहरिशतकस्योक्ति: न्यायमावर्गालम्बिनां धीरपुरुषाणां स्वभावस्य विवरणम् उपस्थापयति । धीरपुरुषाः प्राक् सुविचार्य यं न्यायसङ्गतं मार्गं स्वीकुर्वन्ति निन्दायाम् उताहो स्तुत्यां संजातायां न परित्यजन्ति ।  धनसम्पत्तिः प्रवर्धताम् अथवा विनाशनम् उपगच्छतु, परन्तु धीराः न्यायसङ्गतान्मार्गात् पदमपि न विचलन्ति । मृत्युरपि अद्येव भवतु आहोस्विद् युगानां पश्चाद् भवतु, परन्तु धीरपुरुषाः नयसङ्गतं मार्ग न परिहरन्ति । “न सत्यमार्गाद् विरमन्ति धीराः" इति सूक्तिरपि इममेव अभिप्राय विशदीकरोति

    भतृहरे: इयं सूक्तिः सर्वाणि क्षेत्राणि प्रभावयति । यथा हि राजा हरिश्चन्द्रः सत्यपरिपालनं सर्वाधिक न्यायसङ्गतं विभाव्य सत्यालापपरायणो बभूव । सत्यस्य रक्षायै स महतीः विपत्ती: सोढ़वापि सत्यमार्ग न जहौ। महाराजो दशरथोऽपि सत्यवचन-सिद्धान्तस्य रक्षायै सीतालक्ष्मणाभ्यां सह प्रियं पुत्रं रामं जहौ किन्तु सत्यवचनं न परित्यक्तवान् । राजा शिवि: सुविचार्य दयाव्रतम् अङ्गीकृतवान् । दानवीरः कर्णोऽपि ब्राह्मणवेशाय याचकाय इन्द्राय स्वशरीरसन्नद्धं कवचं कुण्डले च प्रायच्छत्, परन्तु अङ्गीकृतं दानव्रतं न तत्याज । महाराजो युधिष्ठिरो ऽपि सत्यस्य रक्षायै वनवासस्य अज्ञातवासस्य च महान्ति कष्टानि सोढवान् परन्तु सत्यमार्गात् पदमपि न विचचाल ।

    मर्यादापुरुषोत्तमो रामोऽपि प्रजानुरञ्जनमार्गं नृपतेः कृते न्यायसङ्गतं इति कृत्वा राज्यारोहणसमये प्रजानुरञ्जनव्रतं गृहीतवान् । अत एव अधुनापि सुराज्यस्य कल्पनायां "रामराज्यम्” एव सुधियां चेतःसु सुप्रतिष्ठितम् भवति । महात्मा गान्धिरपि अस्मादेव कारणाद् भारते रामराज्यस्य स्थापनां कर्तुम् इच्छति स्म । योगिराजः कृष्णोऽपि खलानां निग्रहस्य सज्जनानां च परित्राणस्य न्याय्यं व्रत गृहीतवान् ।

    स्वतन्त्रताव्रती महाराणा प्रतापोऽपि सम्राजोऽकबरस्य प्रलोभान् विहाय स्वकीयं स्वतन्त्रताव्रतं स्वपरिवारेण सार्धं तृणरोटिका: खादित्वापि न जहौ । महाराष्ट्रकेसरिणः शिववीरस्य पराक्रम क्रमं को नाम भारतीयो न जानाति यः स्वातन्त्र्य-ज्योतिः प्रज्वलनाय यावज्जीवनम् औरङ्गजेबसेनया सार्धं संघर्षं कृतवान् । झांसीमहाराज्ञी लक्ष्मीबाई अपि अङ्गीकृतं स्वतन्त्रताव्रतं रक्षन्ती यावत्प्राणं आंग्लशासकैः सह युद्ध कृतवती ।

    तिलक-गान्धि-जवाहरलाल-सरदारपटेल-सुभाषचन्द्रबोस-भगतसिंह- प्रभृतयः स्वतन्त्रतासङ्ग्रामयोद्धारः अङ्गीकृतं स्वतन्त्रतासंग्रामम् आरभ्य कदापि न विरमन्ति स्म ।

    अस्यां पवित्रायां भारतभुवि अन्येऽपि सहस्रशः न्यायव्रतिनो बभूवुः, ये स्वीकृतसिद्धान्तानां परिपालनाय स्वजीवनं समर्पयामासुः, परन्तु अङ्गीकृतम् न्याय्यं मार्गं न परित्यक्तवन्तः । अतो भर्तृहरिणा न्याय्य- मार्गावलम्बिनां धीरपुरुषाणां विषये समीचीनमेवोक्तं - “न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धाराः" इति ।

योगः कर्मसु कौशलम्

 श्रीमद्भगवद्गीतायां कर्मयोगस्य ज्ञानयोगस्य भक्तियोगस्य च स्थले स्थले प्रतिपादनं कृतं भगवता श्रीकृष्णेन । एतद् योगत्रयं परस्परापेक्षि वर्तते । यथा - कर्मयोगः ज्ञानयोगः सिद्ध्यै परमावश्यकः । ज्ञानयोगः कर्म-भक्तियोगी समपेक्षते । एवमेव भक्तियोगः कर्म-ज्ञानयोगी विना न सिद्धयति। भक्तियोगाद् ऋते कर्मयोगे ज्ञानयोगे वा जनस्य आस्था सुदृढा न भवति । भक्तियोग: उभयत्र संसक्तः । इत्थं विचार्यैव गोतायाम् प्रामुख्येन कर्मयोगस्य ज्ञानयोगस्य च एकत्वं समफलत्वं च प्रतिपादयता योगेश्वरेण श्रीकृष्णेनोक्तम् -

          सांख्ययोगौ पृथग् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
           एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ।।
    अत्र सांख्यपदं ज्ञानवाचकम् । 'सांख्ययोगौ' इत्यस्य ज्ञानयोगः कर्मयोगश्चेत्यर्थौ स्तः। द्वावपीमौ योगौ निःश्रेयस्करौ प्राणिनाम् । एतयोर्मध्ये कर्मयोगो विशिष्यते । यथोक्तं गीतायाम् -
            संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
            तयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ॥

    कर्मयोगस्य वैशिष्ट्यादेव श्रीकृष्णः पार्थं 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' इत्याद्युपदिश्य योगस्थः सन् कर्माणि कुर्वित्यादिश्य सिद्ध्यसिद्धयोः समभावो योग इति परिभाषितवान् -

        योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धजञ्जय ।
        सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥

    'योगः कर्मसु कौशलम्' इत्यत्र कर्मसु कौशलमिति पदेन फलप्राप्ति कामनाराहित्यं साफल्यासाफल्ययोर्हर्षविषादशून्यत्वं कर्मफलनिरासाय कर्मफलस्य परमात्मने समर्पणमित्याद्यर्थाः अभिप्रेताः ।
    'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इति पातञ्जलयोगसूत्रम् । अस्यार्थः स्थूलदृष्ट्या भिन्नः प्रतीयते, परमिदं सूत्रं योगः कर्मसु कौशलमित्यस्यैवाशयं विशदीकरोति । चित्तस्य वृत्तनिरोधे सत्येव हर्षविषादयोः सिद्धयसिद्धयोश्च समत्वं भवितुमर्हति ।
    चित्तवृत्तेनिग्रहोऽभ्यासेन वैराग्येण च कर्तुं शक्यते । यदार्जुनो भगवतः कृष्णस्य ध्यानं मनसश्चाञ्चल्यं प्रति तस्य वायोरिव वशोकरणं दुष्करमिति कथयन् समाकर्षति स्म तदा योगेश्वरो मनसो वशीकाराय अभ्यासस्य वैराग्यस्य चावश्यकतां प्रतिपादयामास -
    असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
    अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥

    योगसूत्रेऽपि चित्तवृत्तेनिग्रहाय अभ्यासवैराग्ययोरावश्यकता प्रवादिता - 'अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः' इति ।
    कर्मयोगस्य महिमा कथमपि ज्ञानयोगान्न्यूनो नास्ति। यत् परमं पदं ज्ञानयोगनिरतैः प्राप्यते तदेव स्थानं कर्मयोगिभिरपि लभ्यते । अतस्तत्त्ववेत्तारो द्वावपि समानौ मानयन्ति । यथा-

        यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
        एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥

    योगाद् ऋते संन्यासत्वं दुष्करम् । योगयुक्तो मुनिरविलम्बेन ब्रह्म प्राप्नोति -
    संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
    योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति ॥

    योगलग्नः तपस्विभ्यो ज्ञानिभ्यः कर्मिभ्यश्च अधिको भवति । यथा -
        तपस्विभ्योऽधिको योगी
              ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
        कर्मिभ्यश्चाधिको योगी
            तस्माद्योगी भवार्जुन ॥
    
    'योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम्' इत्यादिभिर्योगिनो महान् महिमा प्रतिपादितः । योगिनो महत्त्वं वस्तुतो योगस्यैव महत्त्वं वर्तते । अत एव समोचीनं समुदीरितं 'योगः कर्मसु कौशलम्' इति ।

शिव मंदिर में कछुआ और नन्दी की पूजा क्यों ?

     श्रावण मास आते ही शिव मन्दिर में शिव के भक्तगणों की भीड़ थामे नहीं थमती है। हर तरफ शिवमय वातावरण रहता है। बच्चे हों या बूढ़े सभी महादेव...